Abstract

Download the full article by Scanning QR code

or

Visiting https://so05.tci-thaijo.org/index.php/JBIR/article/view/260864

การสร้างพลังสติและโยนิโสมนสิการเพื่อการเป็นผู้รู้ ตื่นและเบิกบาน

Empowerment of Mindfulness and Analytical Thinking for Awakening and Enlightenment

บทความวิชาการ By Dr. สุนันทา กาญจนมัย (Dr Sunanta, an independent scholar)
(พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกณราชวิทยาลัย)

บทนำ

การสร้างพลังสติเป็นเรื่องสำคัญยิ่งที่จะต้องฝึกในชีวิตประจำวันอยู่เสมอๆ คนบางคนทั้งชีวิตไม่เคยมีสติเลยก็มี ทั้งชีวิตไหลไปตามกระแสอารมณ์ที่ผลักดันไป ยิ่งในปัจจุบันที่การรับรู้ข่าวสารเป็นไปอย่างรวดเร็วการมีสติหยุดคิด ตั้งสติก่อนที่จะให้จิตไหลไปตามกระแส เป็นการช่วยให้จิตมีเวลาพัก ทำให้จิตสงบไม่ฟุ้งซ่านตามกระแสข้อมูลข่าวสารที่รับมา และใช้การคิดพิจารณาตามหลักโยนิโสมนสิการเป็นการคิดพิจารณาอย่างแยบคายในการแก้ปัญหาชีวิตประจำวัน และยังช่วยการจัดระเบียบชีวิตให้เป็นไปตามขั้นตอน เป็นการคิดพิจารณาถึงเหตุผล ตามความเป็นจริง สาวถึงต้นเหตุของปัญหาและหาทางแก้ไขโดยใช้หลักธรรมของพระพุทธเจ้าในการนำไปสู่ชีวิตที่ดีขึ้น มีสติมากขึ้นการรับรู้ข่าวสารความเป็นไปของสังคมโลก มีผลประทบต่อชีวิตประจำวันของเราอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่นการแพร่ระบาดของโควิด19 ที่แพร่กระจายอย่างรวดเร็วและมีผลกระทบทั่วโลกทำให้หลายๆประเทศต้องปิดประเทศ ผู้คนเจ็บป่วย ล้มตายเป็นจำนวนมาก เศรษฐกิจเสียหาย หยุดชะงัก ผู้คนไม่มีงานทำยากจนลง เกิดความอดอยาก ยากแค้น จนเกิดปัญหาสังคมตามมา ซึ่งเป็นไปอย่างรวดเร็วและมีผลกระทบทั่วทุกมุมโลกจนกระทั่งทุกวันนี้ ประเทศไทยเป็นประเทศหนึ่งที่มีผลกระทบและประสบปัญหาเหล่านี้ด้วยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่นกัน การใช้ชีวิตประจำวันที่เปลี่ยนไป ความเครียดและปัญหาต่างๆของสังคมก็ตามมา การสื่อสารถึงกันอย่างรวดเร็วทำให้เรารับรู้เหตุการณ์ต่างๆทั่วมุมโลกทั้งที่เป็นจริงและที่เป็นเท็จ จนทำให้เกิดความสับสนแยกแยะไม่ออก จิตใจก็ไหลไปตามกระแสข่าวสารและปัญหาต่างๆที่เกิดขึ้น ซึ่งสิ่งเหล่านี้มีผลกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ในปัจจุบัน บั่นทอนสุขภาพจิต สุขภาพกาย ทำให้วิตกจริต เจ็บป่วยทั้งทางจิตและทางกาย (กรมส ุ ขภาพจ ิ ต, เคร ี ยด ซ ึ ่ มเศร ้ า หมดไฟ ป ั ญหาย ุ คโคว ิ คระบาด [ออนไลน ์ ], 2564: https://dmh.go.th/news/view.asp?id=2409 วันที่สืบค้น 15 ตุลาคม 2564)

ฉะนั้นการสร้างพลังสติรู้ตัว ระลึกได้เป็นสิ่งสำคัญที่ต้องเตือนจิตตนเองเสมอๆ สติเป็นเครื่องกั้นไม่ให้กิเลสเข้ามาครอบงำจิตใจ โยนิโสมนสิการเป็นวิธีคิดที่ทำให้เกิดปัญญาที่จะเป็นเครื่องตัดกิเลสให้เราได้เห็นตามความเป็นจริง (พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์, 2546, หน้า 706) นำเราไปสู่ความเป็นผู้รู้ตื่นและเบิกบาน ดังนั้นจึงเป็นเรื่องที่น่าศึกษาหาวิธีสร้างพลังสติในชีวิตประจำวันและรับมือกับปัญหาทั้งภายนอกและภายในโดยใช้วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ ให้เห็นตามความเป็นจริงและนำไปสู่แนวทางการปฏิบัติที่จะนำไปสู่การเป็นผู้รู้ผู้ตื่นและเบิกบานในที่สุด จึงได้มีการศึกษาค้นคว้าดังต่อไปนี้

1. สติ ในพระพุทธศาสนา

คำว่า”สติ” พระพรหมคุณาภรณ์ ได้กล่าวไว้โดยสรุปว่า สำหรับคนทั่วไปนั้นมีความเข้าใจแตกต่างจาก “สติ” ในทางพระพุทธศาสนาดังนั้นขอแบ่งสติได้เป็น 2 อย่างคือ สติสามัญ และสติรู้ตัว สติสามัญคือสติทั่วไปในการดำรงชีวิต เช่น มีการจดจำและการระมัดระวังตัวเป็นปกติเพื่อไม่ให้ขัดต่อระเบียบกติกาของสังคมเช่นรู้กฏจราจรไม่ฝ่าฝืน รู้กฏหมายไม่ล่วงละเมิด มีสติและสมาธิจดจ่ออยู่ที่การอ่านการเขียนเพื่อให้เกิดความเข้าใจ เป็นต้น สติสามัญเป็นการตั้งใจจดจ่ออยู่กับอารมณ์ภายนอก การกระทำภายนอก สติรู้ตัว คือสติที่ใช้ในพระพุทธศาสนาเป็นสติที่เกิดจากการระลึกรู้สึกตัว รู้อารมณ์ภายในใจเราว่า กำลังทำอะไรอยู่ ตื่นรู้ มีสติรู้ตัวระลึกได้ นึกขึ้นได้ ไม่หลงไหลไปตามความโลภ โกรธ หลง (พระพรหมคุณาภรณ์, ความหมายของสติ สมาธิปัญญา (ออนไลน์), 2559, หน้า https://youtu.be/sxpHPvV9ajE?t=20 วันสืบค้น 24 กันยายน 2564)

ความหมายของสติ

สติหมายถึง ความระลึกได้ การรู้สึกตัว การนึกขึ้นได้ หรือความรับรู้ หรือการเอาจิตไปรับรู้ ในสิ่งที่เกิดขึ้นหรือปรากฎขึ้นในปัจจุบันขณะ หรือความระลึกรู้ในปัจจุบันขณะ ถ้าเรามีจิตไหลไปตามอารมณ์ตลอดวันโดยไม่ระลึกรู้สึกตัว อย่างนี้เรียกว่าขาดสติ คนบางคนขาดสติทั้งชีวิตเพราะไม่ระลึกรู้ตัวเลยเพราะไม่เคยฝึกจิตให้รู้สึกตัวอยู่เสมอในชีวิตประจำวันฉะนั้นการฝึกจิตให้มีสติอยู่เสมอจึงเป็นเรื่องสำคัญ (พระพรหมคุณาภรณ์, พจนานุกรมพุทธศาสตร ฉบับประมวลธรรม, 2546, หน้า 152)

บทบาทชองสติ

สภาวะธรรมชาติของสติเป็นเจตสิกที่เกิดพร้อมกับจิตที่เป็นมหากุศล ดังนั้นสติย่อมเกิดในจิตที่เป็นมหากุศลเท่านั้น คือมีจิตเป็นกุศลในการทำงานทั้งใจ วาจาและทางกาย เรียกว่าสติรู้ตัว ส่วนจิตที่เป็นอกุศลนั้นเป็นจิตที่มีทั้งความโลภ โกรธ หลง จึงเป็นจิตที่ขาดสติไหลไปตามอารมณ์ปรุงแต่ง คนส่วนใหญ่มักขาดสติโดยไม่รู้ตัว จะพูดหรือทำอะไรก็จะไหลไปตามพื้นฐานอารมณ์ความโลภ โกรธ หลง ไม่มีสติเป็นพื้นฐาน เช่น เกิดความไม่พอใจ โกรธ ก็ไม่รู้ตัวว่ากำลังโกรธ กำลังไม่พอใจก็ไม่รู้ตัวว่าตัวเรากำลังไม่พอใจ เพราะจิตไหลไปตามอารมณ์จนเคยชิน บางคนตลอดชีวิตไม่เคยมีสติเลย เหมือนคนที่ไม่มีหลักยึดในชืวิต กระแสชิวิตล่องลอยไปตามกระแสอารมณ์ของความโลภ โกรธ หลง จึงทำให้เกิดปัญหาแก่คนรอบข้างโดยไม่รู้ตัวเพราะความไม่รู้สึกตัวว่า กำลังทำอะไรอยู่ เพราะไม่มีสติเป็นตัวยับยั้งไว้ เป็นการใช้ชิวิตอยู่บนความประมาท จึงเกิดปัญหาอยู่เนืองๆเพราะอารมณ์ของความ โลภ โกรธ หลง พาไป สติจึงเป็นสิ่งสำคัญในการดำรงชีวิต สติทำให้เรารู้จักคิด รู้จักยับยั้งชั่งใจ ทำให้เรามองเห็นหนทางที่ถูกต้องสำหรับชีวิต และทำให้เราหาทางออกจากวิกฤตได้ด้วยการตั้งสติ มีเหตุผล พินิจพิจารณาไม่ไหลตามอารมณ์ (พระพรหมคุณาภรณ์, ความหมายของสติ สมาธิ ปัญญา (ออนไลน์), 2559, หน้าhttps://youtu.be/sxpHPvV9ajE?t=20 วันสืบค้น 24 กันยายน 2564)

สติสัมปชัญญะและสติปัญญา

สติ คือความระลึกรู้ในปัจจุบันขณะ จะเกิดขึ้นก่อนหรือเป็นตัวชักนำให้เกิดความรู้ตัว หรือเกิดสัมปชัญญะขึ้นด้วย หมายถึงเมื่อทำให้เกิดสติขึ้นจะชักนำให้เกิดความรู้ตัวเกิดขึ้นด้วยเสมอ เพราะเหตุนี้จึงมักพูดติดต่อไปด้วยกัน หรือพูดเป็นคำเดียวกันว่า ‘สติสัมปชัญญะ’ คือ เมื่อมีความระลึกรู้ในปัจจุบันขณะจะเกิดความรู้ตัวด้วยเสมอ การเอาจิตไปรับรู้ในสิ่งที่เกิดขึ้นหรือปรากฎขึ้นในปัจจุบันขณะนั้น จิตจะมีความจดจ่อและสงบแนวแน่ด้วย (แม้จะเป็นเพียงชั่วขณะสั้นๆ คือ ขณิกสมาธิ ก็ตาม) สติจึงเป็นตัวชักนำให้เกิดสมาธิขึ้นด้วย สมาธิคือความจดจ่อและสงบแน่วแน่ในสิ่งที่จิตระลึกรู้หรือในสิ่งที่จิตใช้เพ่ง เมื่อมีสติ หรือสติสัมปชัญญะ คือมีความระลึกรู้ในปัจจุบันขณะและความรู้ตัวอย่างต่อเนื่องบ่อยๆเนืองๆจนละเอียดถี่ถ้วน จะเกิดความสำรวมระวังในการรับรู้ทางทวาร (หรืออายตนะ หรืออินทรีย์) ทั้ง 6 คือ ตา หู จมูก ลิ้น กายและใจ จึงทำให้เกิดศีลเรียกอินทรียสังวรศีลนอกจากนี้สติสัมปชัญญะที่ละเอียดต่อเนื่องยังจะทำให้เห็นชีวิตตามความเป็นจริงว่ามีกาย (รูป) และจิต (นาม)หรือมีองค์ประกอบห้าอย่าง (ขันธ์ 5 คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ) สติจึงเป็นตัวชักนำให้เกิดการเห็นความจริงหรือเกิดปัญญาบางทีจึงเรียกติดต่อกันหรือเรียกเป็นคำเดียวกันว่า‘สติปัญญา’สติหรือสติสัมปชัญญะจึงเป็นตัวชักนำให้เกิด ศีล สมาธิและปัญญา (หรือไตรสิกขา)หรือมรรคมีองค์แปดคือความเห็นที่ถูกต้อง ความดำริที่ถูกต้อง วาจาที่ถูกต้องการกระทำที่ถูกต้อง การเลี้ยงชีพที่ถูกต้อง ความเพียรที่ถูกต้อง ความระลึกได้ที่ถูกต้องและการมีจิตตั้งมั่นที่ถูกต้อง นั่นเอง (ปาโมชโช, 2561, p. https://www.youtube.com วันที่สืบค้น 22 กันยายน 2564)

ตัวอย่างการมีสติรู้ตัวในชีวิตประจำวัน

เมื่อเดินตามห้างสรรพสินค้า คนที่ขาดสติก็จะเพลินไปตามอารมณ์ของกิเลสที่พาไป เห็นสิ่งของสวยๆงามๆต้องตา ต้องใจ อยากได้สิ่งนั้น สิ่งนี้ จับจ่ายจนเพลินโดยมิได้มีสติยั้งคิด ไม่ใช้โยนิโสมนสิการในการวิเคราะห์ จนหมดวัน ถึงจะนึกได้ว่าได้ใช้จ่ายเกินตัว อย่างนี้เรียกว่าขาดสติ แต่ถ้าเรา เห็นของสวยๆงามๆเกิดความอยากได้ ก็ให้มีสติรู้ตัวว่ากำลังอยากได้ มีสติคอยกำกับใจไว้และใช้โยนิโสมนสิการในการพิจารณาดูว่า สิ่งที่อยากได้นั้นมีความจำเป็นต้องมีหรือไม่ อย่างไร คิดพิจารณาถึงผลที่ได้รับคุ้มค่ากับเงินที่เสียไปหรือไม่ หรือมีเงินเหลือมากพอที่จะซื้อไว้เผื่อดูเล่นหรือไม่โดยไม่เดือดร้อนใคร คือการพิจารณาอย่างมีสติ ในที่สุด ถ้าเราจะซื้อของสิ่งนั้นก็เป็นไปด้วยเหตุผลที่สมควร มิใช่เป็นไปเพราะอารมณ์พาไปและกลับมาเสียดายภายหลังว่าไม่ควรซื้อเลย เป็นต้น สติจึงเป็นเครื่องเตือนใจ ไม่ให้หวั่นไหวไปกับอารมณ์ง่ายๆ สติมีไว้เพื่อสังเกตุกายและใจไม่ให้ไหลตามความโลภ โกรธ หลง เป็นเครื่องเตือนให้หยุด ระงับความไม่พอใจ ไม่ให้ทำอะไรเกินเลยไปตามอารมณ์ ที่ครอบงำจิตใจ สติเป็นพื้นฐานหลักช่วยยึดจิตใจไว้ในชีวิตประจำวันของเรา

การสร้างพลังสติด้วยสติปัฏฐาน 4

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต) ท่านได้กล่าวถึง การพัฒนาสติต้องพัฒนาด้วยปัญญา ตามหลักสติปัฏฐานหรือวิปัสสนากรรมฐานไม่ใช่หลักการที่จำกัดว่าจะต้องปลีกตัวไปปฏิบัติอยู่นอกสังคม ท่านจึงนำเอาหลักสติปัฏฐานมาปฏิบัติในชีวิตประจำวัน การปฏิบัติธรรม คือการนำเอาหลักธรรมมาปฏิบัติใช้ในชีวิตประจำวันให้เกิดประโยชน์แก่ชีวิตของเรานั่นเอง การปฏิบัติธรรมตามหลักธรรมชาติจะทำให้ได้บรรลุมรรคผลด้วยการปฏิบัติตามแนวสติปัฏฐาน 4 (พระธรรมปิฎก, 2555, หน้า 764) สติปัฏฐาน4 ประกอบด้วยคำว่า สติหมายถึง ความระลึกได้ และ ปัฏฐาน หมายถึง ที่ตั้ง ฐาน จึงมีความหมายเป็นที่ตั้งของสติคือ มีสติเป็นฐาน เพื่อเข้าไปสู่อารมณ์ทั้งหลายมี 4 ประการ คือ

1).กายานุปัสสนา การพิจารณาเห็นกายในกาย หมายถึงการตั้งสติกำหนดพิจารณส่วนประกอบต่างๆที่รวมกันเป็นร่างกาย ให้เห็นตามความเป็นจริงว่าเป็นแต่เพียงการรวมตัวของส่วนประกอบต่างๆซึ่งไมใช่สิ่งที่เที่ยงแท้ยั่งยืน ไมใช่ตัวตน พิจารณาให้เห็นว่าร่างกายนั้นคือ กายสักว่ากาย ไม่ใช่สัตว์ บุคคลตัวตน เราเขา เป็นเพียงแต่ว่ากายเท่านั้น ไม่ควรเข้าไปยึดมั่นถือมั่น ตัวเรา ตัวเขา

2).เวทนานุปัสสนา การพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา หมายถึงการตั้งสติกำหนดพิจารณาเวทนาคือความรู้สึกเป็นสุขเป็นทุกข์หรือเฉยๆ เมื่อได้เห็นรูป ได้ยินเสียง ได้ดมกลิ่น ได้ลิ้มรส ได้สัมผัส และด้วยการได้นึกถึงสิ่งต่างๆ ที่เคยสัมผัสมาแล้วทางประสาทสัมผัสทั้ง 5 คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย โดยพิจารณาให้เห็นตามความเป็นจริงว่า เป็นแต่เพียงความรู้สึก เป็นสภาวธรรมที่เกิดขึ้นแล้วก็ดับไป ไม่เที่ยง ไมใช่ตัวตน ไม่ควรเข้าไปยึดมั่นถือมั่น

3).จิตตานุปัสสนา การพิจารณาเห็นจิตในจิต หมายถึงการตั้งสติกำหนดพิจารณาจิต คือความคิดต่างๆ เช่น พิจารณาดู ว่าจิตมีราคะหรือไม่มีราคะ จิตมีโทสะหรือไม่มีโทสะ จิตมีโมหะหรือไม่มีโมหะโดยพิจารณาให้เห็นตามความเป็นจริงว่าเป็นเพียงความคิดเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่เที่ยงแท้ยั่งยืน ไม่ใช่ตัวตน ถ้าความคิดเกิดขึ้นในขณะที่กำลังเดินจงกรมหรือนั่งสมาธิ ความคิดนั้นจะเป็นไปในทางที่ดีหรือไม่ดีก็ให้กำหนดสติว่า คิดหนอๆ การที่ความคิดเกิดขึ้นก็เพราะจิตจะนึกถึงความบกพร่องของตนเองจึงคิดลักษณะเช่นนี้ควรเตือนจิตของตนว่า สิ่งที่ล่วงมาแล้วอย่าได้เก็บเอามาคิด สิ่งที่ยังมาไม่ถึงก็อย่าคิด ขอให้ใช้สติกำหนดอยู่กับปัจจุบันให้ดีที่สุดโดยพิจารณาเห็นจิตเนืองๆ เป็นการพิจารณาให้เห็นว่าจิตสักว่าจิต ไม่ใช่เขาหรือเราเป็นเพียงแต่ว่าจิตเท่านั้น ไม่ควรเข้ายึดมั่นถือมั่น ให้ตั้งมั่นอยู่ในปัจจุบันธรรมคือเมื่อเห็นก็หยุดอยู่เพียงนี้ คือเพียงสักแต่ว่าเป็นไม่ให้พิจารณาต่อไปว่า สวยหรือไม่สวย ดีหรือไม่ดี จิตจึงมีความแน่วแน่ไม่หวั่นไหวซึ่งจะทำให้จิตมีสมาธิเข้มแข็งขึ้น การที่มีจิตแน่วแน่เช่นนี้เรียกว่าได้ถึงซึ่ง จิตตวิสุทธิ คือ จิต หมดจดโดยลำดับ

4). ธัมมานุปัสสนา เป็นการพิจารณาเห็นธรรมในธรรม หมายถึงการตั้งสติกำหนดพิจารณาธรรม คือนิวรณ์ 5 ขันธ์5 อายตนะ12 โพชฌงค์ 7 อริยสัจ4 โดยพิจารณาให้เห็นว่าคืออะไรเป็นอย่างไรมีอยู่ในตนหรือไม่ เกิดขึ้นเจริญบริบูรณ์และดับไปได้อย่างไรพิจารณาตามความเป็นจริงของธรรมแต่ละอย่างเช่นอริยสัจ 4 คือรู้ชัดในทุกข์ที่เกิดว่าจะเกิดจากอะไร มีเหตุอย่างไร และดับได้ด้วยมรรคใด

สรุปได้ว่าการสร้างพลังตามหลักสติปัฏฐาน 4 เป็นการใช้สติเป็นฐานเข้าไปสู่อารมณ์ทั้งหลายโดยกำหนดว่า ไม่งาม ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา และด้วยการทำกิจให้สำเร็จในการละความสำคัญว่างามว่าเที่ยง ว่าเป็นสุข ว่ามีอัตตา ในกาย เวทนา จิต และธรรม ที่เป็นฐานรองรับ เป็นการตั้งสติกำหนดพิจารณาสิ่งทั้งหลายให้รู้เห็นตามความเป็นจริง โดยอิงอาศัย กาย เวทนา จิต และธรรม เมื่อผู้ฝึกตนปฏิบัติดีแล้วจะส่งผลให้ถึงความบริสุทธิ์ทำให้หลุดพ้นจากความเศร้าโศกเสียใจ สามารถดับความทุกข์ให้บรรลุนิพพานได้ในที่สุด

2. โยนิโสมนสิการ

โยนิโสมนสิการ (พุทธธรรมฉบับปรับขยาย, 2555, หน้า 607) มาจากรากศัพท์สองคำ คือ โยนิโส กับมนสิการ คำว่า โยนิโส มาจากรากศัพท์ว่า โยนิ แปลว่าเหตุต้นของการเกิดปัญญา คำว่า มนสิการแปลว่า การทำในใจ การคิด คำนึง ใส่ใจ พิจารณา เมื่อประกอบรวมกันเข้าเป็น โยนิโสมนสิการ จึงมีความหมายว่าการทำในใจโดยแยบคายเป็นการพิจารณาอย่างพินิจพิเคราะห์อย่างแยบคาย ละเอียด ลึกซึ้ง โดยไม่เอาความเชื่อต่างๆมายับยั้งความคิด ทำให้ติดอยู่กับความเชื่อโดยไม่ได้คิด หรือบางทีติดอยู่กับความชอบใจ ความไม่ชอบใจ คิดไปตามความปรุงแต่งที่มาครอบงำ จึงทำให้ไม่คิดตามความเป็นจริงซึ่งเรียกว่า อโยนิโสมนสิการ

การเจริญปัญญาตามหลักโยนิโสมนสิการคือ การพัฒนาตนเองในด้านคุณธรรม เป็นการขัดเกลากิเลสและบรรเทาตัณหาไปพร้อมกันเป็นการรู้จักใช้ความคิดอย่างถูกวิธี คิดอย่างมีระบบ มองสิ่งต่างๆทั้งหลายด้วยความคิดพิจารณาสืบไปจนถึงต้นเหตุที่ทำให้เกิดขึ้น ไม่มองสิ่งต่างๆอย่างผิวเผิน แล้วประมวลความคิดรอบด้านจนกระทั่งสรุปออกมาได้ว่าสิ่งนั้น ควรหรือไม่ ดีหรือไม่ และรู้จักเลือกรับรู้อารมณ์ต่างๆที่มากระทบจากภายนอกขอบเขตและบทบาทของโยนิโสมนสิการมีความหมายกว้างขวาง ครอบคลุมตั้งแต่การนึกคิดอยู่ในแนวศีลธรรมหลักความดีงามและหลักความจริงต่างๆ ไปจนถึงการแยกแยะองค์ประกอบสืบสาวเหตุปัจจัยที่ต้องใช้ปัญญาอย่างละเอียดโดยมีศรัทธาเป็นเครื่องหล่อเลี้ยง

วิธีคิดตามหลักโยนิโสมนสิการ

โยนิโสมนสิการไม่ใช่ตัวปัญญาแต่เป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดปัญญา แบ่งได้เป็น 10 วิธีได้แก่

1. วิธีคิดแบบสืบสาวหาเหตุปัจจัยจนถึงต้นเหตุ (Inquiry) เป็นพิจารณาให้รู้ถึงสภาวะ ที่ แท้จริงและหาทางแก้ไข เพราะทุกอย่างมีเหตุปัจจัย เมื่อพบเหตุอย่างหนึ่งก็ต้องมองย้อนไป สาวไปจนถึงต้นเหตุ หรือคิดแบบสอบสวน ตั้งคำถามว่าทำไมเพราะเหตุใดถึงเกิดสิ่งนั้นสิ่งนี้ มองย้อนกลับไปว่าเป็นเพราะเหตุใด เป็นต้น

2. วิธีคิดแบบแยกแยะส่วนประกอบ (Analysis) เป็นวิธีคิดแบบวิเคราะห์ แยกแยะองค์ประกอบต่าง ๆ ชัดเจนเช่นรถยนต์ เราแยกแยะส่วนประกอบออกเป็นส่วนๆทำให้รู้ว่าว่าส่วนไหนที่เสียหรือทำงานผิดปกติเป็นต้น ในทางธรรมพิจารณาความไม่มีตัวตนแท้จริงของสิ่งทั้งหลายที่เห็นนั้นเป็นเพียงการประชุมกันขององค์ประกอบ ด้วยรูปและนามเป็นขันธ์ ๕ ไม่เที่ยงแท้ เป็นอนัตตา

3. วิธีคิดแบบสามัญลักษณ์ (The Three Characteristic) หรือไตรลักษณ์ เป็นวิธีคิดแบบรู้เท่าทันความเป็นธรรมดาและยอมรับความจริงของปรากฏการณ์ธรรมชาติที่เกิดขึ้น จากการปรุงแต่ง มีเหตุปัจจัยให้เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แปรเปลี่ยนและดับไป เป็นของไม่เที่ยง เป็นธรรมดา

4. วิธีคิดแบบอริยสัจจ์ (The Four Noble Truths) คิดแบบแก้ปัญหา เป็นวิธีคิดตามเหตุผล และแก้ที่ต้นเหตุคือเริ่มต้นจากปัญหา หรือทุกข์ ทำความเข้าใจปัญหาหรือความทุกข์นั้น แล้วสืบหาสาเหตุ เตรียมแก้ไขโดยกำหนดเป้าหมายให้ชัดเจน มีความเป็นไปได้หรือไม่ อย่างไร คิดหาทางกำจัดสาเหตุตามจุดมุ่งหมายที่กำหนดไว้

5. วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์ (Principle and Rational) คือการคิดแบบเชื่อมโยงหลักการและตามความมุ่งหมายเพื่อนำไปสู่การปฏิบัติ

6. วิธีคิดแบบเห็นคุณโทษและทางออก (Reward and Punishment Approach and Avoidance) สิ่งทั้งหลายล้วนแล้วแต่มีคุณและโทษไม่มีสิ่งไหนที่ดีหรือเสียไปทุกอย่าง มองสิ่งต่างๆอย่างเข้าใจในหลายแง่มุม เป็นการพิจารณาผลดีและผลเสียไปพร้อม ๆ กัน

7. วิธีคิดแบบคุณค่าแท้ คุณค่าเทียม (Real Value and Unreal Value) คุณค่าแท้มีผลโดยตรงต่อชีวิต คุณค่าเทียมเป็นการสนองตัณหามนุษย์

8. วิธีคิดแบบอุบายปลุกเร้าคุณธรรม (Virtue and Stimulation) วิธีคิดแบบเร้ากุศลการคิดดี คิดสร้างสรรค์ ส่งเสริมชักนำไปในทางที่ดี

9. วิธีคิดแบบเป็นอยู่ในปัจจุบัน (Present Thought) มีสติอารมณ์เป็นปัจจุบันมีสติสัมปชัญญะอยู่เสมอ ไม่คิดหวลหาอดีตที่ล่วงลับไปแล้ว หรือเพ้อฝันปรุงแต่งถึงอนาคตที่ไม่เป็นฐานของความเป็นจริงในปัจจุบัน

10. วิธีคิดแบบวิภัชชวาท (Well-Rounded Thought) เป็นการมองความจริงโดยแยกแยะออกให้เห็นแต่ละด้านครบทุกแง่ทุกด้าน ไม่จับเอาด้านใดด้านหนึ่งหรือบางส่วนมาตัดสิน รวมทั้งเข้าใจในภาวะขององค์ประกอบต่างๆ ลักษณะต่างๆ เหตุการณ์ต่างๆ ของสิ่งนั้นๆตามความเป็นจริง (พระธรรมปิฎก, 2555, หน้า619-676)

วิธีคิดแบบโยนิโสมนสิการ เป็นวิธีคิดที่สามารถนำมาใช้ในชีวิตประจำวันได้ รู้จักคิดอย่างถูกวิธีคิดอย่างมีระบบ และในบางครั้งมีวิธีคิดแบบหลายๆวิธีไปด้วยกัน มีความเกี่ยวพันกัน คิดเป็นกุศล ทำให้พัฒนาตนเองได้อย่างมีความสุข

ประเภทของโยนิโสมนสิการ แบ่งได้เป็น 2 ระดับดังนี้

1. โยนิโสมนสิการระดับสัจธรรม เป็นโยนิโสมนสิการประเภทพัฒนาปัญญาให้บริสุทธิ์โดยตรงมุ่งให้เกิดความรู้ความเข้าใจตามความเป็นจริง เพื่อขจัดอวิชชา เป็นฝ่ายวิปัสสนาที่มุ่งสู่โลกุตรสัมมาทิฎฐิ

2. โยนิโสมนสิการระดับจริยธรรม เป็นโยนิโสมนสิการประเภทสร้างเสริมคุณภาพจิตปลุกเล้าให้เกิดคุณธรรม กุศลธรรมต่างๆเน้นการข่มตัณหา เป็นฝ่ายสมถะที่เสริมสร้างพลังฝ่ายดีมากดทับบังฝ่ายชั่วไว้ให้ผลได้ชั่วคราวและสร้างนิสัย นำไปสู่โลกีย์สัมมาทิฎฐิ (พระธรรมปิฎก, 2555, หน้า 679)

ตัวอย่างการฝึกสติและโยนิโสมนสิการในสมัยพุทธกาล

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ.ปยุตโต) ได้เล่าชาดกเรื่องแรก ซึ่งเป็นการฝึกให้มีสติ ให้เป็นคนรู้จักคิด ไม่ให้หลงงมงายเชื่ออะไรง่าย ๆดังนี้

พระโพธิสัตว์ได้ไปเกิดเป็นพ่อค้าที่เมืองพาราณสี มีกองคารวาน 500 เล่มเกวียน ได้นำคาราวานไปค้าขายในเมืองต่าง ๆ ขณะเดียวกันก็ มีกองคาราวานพ่อค้า 500 เล่มเกวียน จะไปค้าขายเช่นเดียวกัน จึงตกลงกันว่า ใครจะไปก่อนหลัง คารวานพ่อค้าคิดว่า เราควรไปก่อนเพราะว่า ถ้าไปก่อนก็สามารถเก็บพืชพันธุ์ตามทางหญ้าสำหรับม้าก็เป็นอาหารได้ น้ำก็ยังใส ไปถึงก็ตั้งราคาก่อนได้ ทางก็ยังดี เราควรไปก่อนดีกว่า พ่อค้าจึงบอกว่าเราขอไปก่อน ส่วนพระโพธิสัตว์คิดว่า เราไปที่หลังก็ดี เพราะว่าที่ที่จะไปอาจขรุขระ ถ้าไปหลัง พวกที่ไปก่อนจะทำให้ทางเรียบขึ้น ส่วนพืชผักตามทางนั้น ถ้าเราไปที่หลัง มันก็จะงอกใหม่และอ่อนกว่า เหมาะสำหรับกินพอดีพวกไปก่อนทางกันดาน หาน้ำยาก พวกไปก่อนต้องขุด เราไปที่หลังไม่ต้องขุด ใช้ได้เลย พวกไปก่อนไปขายสินค้าก็ต้องไปตกลงราคา เสียเวลา เราไปที่หลัง มีการกำหนดราคาเรียบร้อยแล้ว ทำให้สะดวกขึ้น ไม่เสียเวลา ตกลงใครคิดถูก ก็ต้องสังเกตุวิธีคิดของทั้งสองฝ่าย ตกลงกองคาราวานแรกเดินทางก่อน มีการเตรียมน้ำเพราะเป็นที่กันดารและใช้เนื้อที่จำนวนมากบรรจุเสบียงอาหาร น้ำ เอาตุ่มน้ำใหญ่บรรทุกไป

กล่าวถึงอมนุษย์เห็นกองคาราวานใหญ่มาก็ทำเป็นว่าเป็นคณะย่อยๆ สวนมาทำสภาพให้เห็นว่าได้ผ่านสภาพฝนมาตัวเปียก ผมเปียก ผ้าเปียก เอาของกินจากที่มีน้ำ มีฝนเยอะเช่น เง้าบัว เป็นต้น แสดงท่าทางร่าเริง น้ำยังเปียกที่เกวียน ผ่านสวนกันมาและหยุดทักทาย บอกหัวหน้ากองเกวียนว่า เราผ่านมามีน้ำท่าเขียวชอุ่มไปหมด ฝนก็ตกด้วย ท่านจึงเห็นเรามีฝนเปียกอยู่ ฉะนั้นท่านเอาน้ำทิ้งได้เลย หัวหน้ากองเกวียนเห็นแล้ว แสดงว่าข้างหน้าต้องมีน้ำสมบูรณ์ จึงเทน้ำทิ้งให้หมด จะได้เดินทางง่าย ปรากฏว่าไปเท่าไหร่ก็ไม่เจอน้ำสักที ผลสุดท้ายเหนื่อย นอนลงและตายในที่สุด โดนยักษ์ อมนุษย์กินหมด

ข้างฝ่ายพระโพธสัตว์ เมื่อเวลาผ่านไปครึ่งเดือน ก็ออกเดินทาง บรรทุกน้ำไปเยอะเพราะต้องผ่านถิ่นกันดารและได้ตกลงกันว่า จะเทน้ำทิ้งให้ขออนุญาติก่อน และพืชพันธุ์ถิ่นที่เราไม่เคยไปจะกินให้ปรึกษากันก่อน ก็ออกเดินทางไปถึงที่ที่อมนุษย์มาหลอกอีกเหมือนเดิมว่า ท่านจะเอาน้ำไปทำไมข้างหน้ามีน้ำอยู่มากมาย พระโพธิสัตว์ตอบว่าถ้าไม่เห็นน้ำใหม่ ยังไม่ทิ้งน้ำเก่า เดินทางต่อไป ไม่ยอมฟัง ฝ่ายลูกน้องได้เห็นเกวียนที่สวนมา คนที่นั่งมาเปียกจึงถามว่า ทำไมขนไปให้เหนื่อย กองเกวียนผ่านมาก็เห็นชัดๆอยู่แล้ว เทน้ำทิ้งเถอะ เมื่อไม่เชื่อจึงให้ลูกน้องทั้งหมดมาประชุมกัน และตั้งคำถามว่า 1) ทางที่เราไปขึ้นชื่อเรื่องเดินทางแห้งแล้ง มีใครเคยได้ยินไหมว่าเป็นแหล่งที่มีฝนตก พรรคพวกตอบว่าไม่เคยได้ยิน 2) ธรรมดาถ้ามีฝนตกจะมีกระแสลมเย็นไปได้ไกลเท่าไหร่กี่โยชน์ จะมีกระแสลมเย็นประมาณ 3 โยชน์ พวกท่านที่มาในที่นี้มีใครได้รับกระแสลมเย็นมาถึงบ้างไหม ทุกคนตอบว่าไม่มี 3) ธรรมดาฝนจะตกเราจะเห็นเมฆบ้างจะเห็นได้ไกล 3 โยชน์ ใครได้เห็นบ้างไหม ทุกคนตอบไม่มีและสายฟ้าจะมองเห็นไกล 4 – 5 โยชน์ มีใครได้เห็นไหม ทุกคนตอบ ไม่มี ฟ้าร้องมีใครได้ยินไหม ไม่มี 4.) เกวียนที่สวนทางมาและบอกกับเรา มีใครได้รู้จักคนเหล่านั้นไหม ไม่รู้จัก เมื่อไม่รู้จักอย่าได้ไว้ใจ ให้พวกเราเดินทางต่อไป ใช้หลักการเดิมว่า ไม่เห็นน้ำใหม่ ไม่ทิ้งน้ำเก่า เดินทางต่อไปเจอกองคาราวานชุดก่อนเหลือแต่กระดูกกับกองเกวียนที่ทิ้งไว้ จึงรอดพ้นอมนุษย์และเดินทางไปถึงจุดหมายขายของได้ดังที่ตั้งใจไว้ (พระพรหมคุณาภรณ์,โยนิโสมนสิการ (ออนไลน์), 2018, หน้า https://youtu.be/oVGT วันสืบค้น 23 กันยายน 2564.)

จากเรื่องดังกล่าวจึงสรุปได้ว่า การฝึกสติและโยนิโสมนสิการ ในสมัยพุทธกาลพระพุทธเจ้าได้มีแนวทางฝึกให้คนมีสติและรู้จักคิดพิจารณาอย่างแยบคาย ใช้เหตุใช้ผลในการพิจารณา มีสติเป็นตัวตั้งต้น และพิจารณาโดยใช้ปัญญา คิดวิเคราะห์รอบด้าน เอาความรู้ประสบการณ์มาใช้อย่างมีสติ ใช้ปัญญาร่วมในการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน คำสั่งสอนของพระองค์ยังคงใช้ได้ผลและนำมาเป็นหลักยึดในการปฏิบัติเป็นอมตะจนกระทั่งทุกวันนี้และใช้ได้ทุกยุคทุกสมัย ไม่เปลี่ยนแปลง ตราบใดที่มนุษย์ยังมีความโลภ โกรธ หลงอยู่

3. ผู้รู้ ตื่น และเบิกบาน

ในการเทศนาของหลวงพ่อปราโมทย์ ปาโมชโช ได้กล่าวถึง ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบานไว้ว่า ถ้าจิตของเรามีสมาธิที่ถูกต้อง เราจะเป็นผู้รู้ รู้เนื้อรู้ตัวอยู่ มีสภาวะรูปธรรม นามธรรม สามารถรู้ได้ จิตเป็นผู้ตื่นคือหลุดออกจากโลกของความฝันจิตนั้นมีความเบิกบานอยู่ในตัวเอง เรียกว่าพุทโธ แปลว่า ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบานคือจิตที่มีคุณสมบัติที่ดีนั่นเอง ที่เราท่องพุทโธๆ ๆ เพื่อเตือนตนเองให้ค้นพบจิตของตนเอง จิตที่เป็นผู้รู้ ไม่ใช่ผู้หลงคิด จิตผู้คิดเป็นผู้หลับผู้ฝันไม่ใช่ผู้ตื่น จิตผู้คิดอยู่ก็ไม่ใช่ผู้รู้ ผู้รู้กับผู้คิดไม่เหมือนกัน เราพยายามมาฝึกจิตของเราเป็นผู้รู้ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน บางคนรู้ตื่น แต่ไม่เบิกบาน เคร่งเครียด ใช้ไม่ได้ หรือมีความสุขแต่ไม่รู้ตัวก็ใช้ไม่ได้ ทำกรรมฐานไว้อย่างหนึ่ง แล้วคอยรู้ทันเวลาจิตมันหลงไป หลงไปคิดแล้วรู้ๆ ถ้าจิตหลงไปคิดแล้วรู้ จิตผู้รู้จะเกิดเองเลยเพราะจิตผู้รู้กับจิตผู้หลงมันตรงข้ามกัน (ปาโมชโช, 2561, p. https://www.youtube.com/watch?.วันที่สืบค้น 22 กันยายน 2564)

จากการสัมภาษณ์พระอาจารย์พระครูชัยพล โสภโณ พระอาจารย์วิปัสสนาธุระ (มจร) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ ได้กล่าวถึงผู้รู้ ตื่น เบิกบาน ไว้ดังนี้ ผู้รู้คือรู้โลกอย่างแจ่มแจ้งในสัจธรรมที่เกิดตามเหตุตามปัจจัยมีไตรลักษณ์ว่าไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา กระทั่งรู้ถึงวิธีการพ้นทุกข์ ผู้ตื่นคือตื่นจากความหลง คิดว่ามีสัตว์บุคคล ตื่นรู้ความจริงว่ารูปนามเป็นเพียงส่วนประกอบของชีวิต รู้ความจริงในทุกข์ สัจ รู้ในเหตุให้เกิดทุกข์ รู้ความดับทุกข์ รู้ข้อปฏิบัติให้ถึงความสิ้นทุกข์ ผู้เบิกบาน เบิกบานด้วยธรรมเหมือนบุคคลที่ตื่นขึ้นใหม่ๆมีความสดชื่นอันปราศจากกิเลสเครื่องเศร้าหมอง มีความสงบเย็นเป็นนิตย์ (พระอาจารย์วิปัสสนาจารย์ สถาบันวิปัสสนาธุระ(มจร), 2564: สัมภาษณ์ วันที่ 19 กันยายน 2564, นางสุนันทา กาญจนมัย ผู้สัมภาษณ์)

ดังนั้นจึงพอสรุปได้ว่า ผู้รู้หมายถึง ผู้มีสติตั้งมั่นรู้ทันการทำงานของกายและใจผู้ตื่นหมายถึง ผู้รู้ที่ฝึกฝนปฏิบัติการเจริญสติจนได้สมาธิ จิตตื่นขึ้นจากความหลับไหลทำให้จิตรู้ตื่น ผู้เบิกบานหมายถึงผู้ตื่นที่เจริญสมาธิจนจิตเกิดปัญญา เห็นโลกตามความเป็นจริง ไม่หลงในกิเลส และเมื่อปฏิบัติจนเห็นจริงแล้ว ในที่สุดก็สามารถหลุดพ้นจากกิเลส เป็นอิสระจากสิ่งทั้งปวง จิตก็ไม่เป็นทุกข์อีกต่อไป

วิธีการเสริมสร้างพลังสติและโยนิโสมนสิการเพื่อการรู้ ตื่นและเบิกบาน โดยการปฏิบัติ ดังนี้

1.มีสติในชีวิตประจำวัน ให้มีสติรู้ตัวว่ากำลังทำอะไรอยู่ ไม่หลงไหลตามอารมณ์ที่มากระทบตามความโลภ โกรธ หลง เตือนสติตนเองอยู่เสมอๆ เอาสติเป็นตัวขวางกั้นไม่ให้กิเลสเข้ามาครอบงำเราได้การมีสติจะทำให้เรารู้เท่าทันการกระทำ ความคิด คำพูดและการกระทำของคนอื่นได้ ฉะนั้นจึงควรฝึกให้ตนเองมีสติอยู่เรื่อยๆ เมื่อลืมตัว หรือหลุดไปก็พยายามให้กลับมารู้สึกตัวใหม่ ทำเช่นนี้เสมอๆจะทำให้เรามีสติได้บ่อยขึ้น รู้ตัวมากขึ้น รู้เท่าทันผู้อื่นมากขึ้น สมาธิดีขึ้นปัญญาเกิดขึ้น ถ้าเราทำงานด้วยความมีสติ งานก็จะลุล่วงไปด้วยดี ในชีวิตครอบครัวการมีสติจะทำให้เราหาทางออกและคลี่คลายปัญหาได้โดยไม่ใช้อารมณ์ การมีสติก็จะทำให้เห็นอะไรหลายๆอย่างได้ชัดเจนขึ้นและอ่านสถานะการณ์ต่างๆได้ดีขึ้น ทำให้เราสามารถแก้ไขสถานการณ์ต่างๆในคนหมู่มากได้ดีกว่าคนขาดสติ เป็นการช่วยเตือนสติคนเหล่านั้นได้

คนมีสติจะมีชีวิตที่มีระบบระเบียบกว่าคนขาดสติ ไม่หลงอารมณ์หรือพลุ่งพล่าน ในยามเจ็บป่วยคนมีสติจะมีความทุกข์น้อยกว่าเพราะมีสติรู้ตัว จิตจึงไม่ไหลปรุงแต่ง รู้จักแยกกายและจิตออกจากกันในยามคับขัน ผู้ที่มีสติจะไม่หวาดกลัวและสามารถตั้งรับได้ด้วยใจที่นิ่งและมั่นคง ในยามชรา ผู้มีสติจะ รู้จักปล่อยวาง ยอมรับความเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตาอยู่ด้วยความระลึกรู้ เป็นผู้ที่อ่อนโยน มีเมตตาต่อลูกหลานไม่เกรี้ยวกราด ไม่หงุดหงิดง่าย ก่อนตายผู้มีสติอยู่เสมอๆจะรู้จักวางใจให้อยู่กับปัจจุบัน ไม่ปล่อยให้ความกลัวตายมาครอบงำ ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่ทุรนทุรายจิตก่อนตายจึงไม่เศร้าหมอง และมีโอกาสไปสู่ภพภูมิที่ดี

2. การปฏิบัติธรรมในรูปแบบอย่างสม่ำเสมอ โดยใช้หลักสติปัฏฐาน๔ หรือการฝึกกรรมฐานจนถึงขั้นวิปัสสนา เพื่อการรู้ตื่นและเบิกบาน

การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานเป็นการปฏิบัติกรรมฐานที่ค้นพบโดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อ 2500 ปีมาแล้ว วิปัสสนาหมายถึงการดูสิ่งต่างๆตามความเป็นจริง เป็นกระบวนการทำจิตให้บริสุทธิ์โดยการเฝ้าดูตนเอง เริ่มด้วยการเฝ้าสังเกตุดูลมหายใจตามธรรมชาติ เพื่อทำให้จิตมีสมาธิ เมื่อมีสติตั้งมั่น เราก็จะก้าวไปสู่การเฝ้าสังเกตการเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติของกายและจิต เห็นกิเลสที่ก่อให้เกิดทุกข์ การดับทุกข์โดยการเอากิเลสออกไปจากชีวิตและจะเกิดความสงบทั้งกายและใจ คือการปล่อยวางไม่ยึดติด ไม่ว่าจะเป็นการปล่อยวางจากกิเลส ความทุกข์ ความคาดหวังต่างๆ หรือแม้แต่การไม่ยึดติดกับความสุขวัตถุนิยมหรือสิ่งแวดล้อมรอบกายทั้งหลาย และความสบายทั้งกายและใจ ซึ่งทำให้พบสัจจธรรม คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตาการได้เห็นสภาวะธรรมตามความเป็นจริงด้วยประสบการณ์ของตนเอง เป็นการชำระจิตให้บริสุทธิ์ วิปัสสนากรรมฐานจึงเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการขจัดความทุกข์ให้หมดไป และสกัดกั้นความทุกข์ใหม่ไม่ให้เข้ามาและสุดท้ายเพื่อการหลุดพ้นโดยสิ้นเชิง และบรรลุธรรมสูงสุด

ประโยชน์ที่ได้จากการปฏิบัติ

ช่วยให้ผู้ปฏิบัติมีสติในการดำรงชีวิต มีสมาธิ สามารถหยั่งรู้ ตัดกิเลสคือความโลภ โกรธ หลงที่เป็นสาเหตุให้เกิดทุกข์ และปล่อยวางไม่ให้ลุ่มหลง มัวเมาไปกับสิ่งเร้ารอบกาย รู้ตามความเป็นจริงว่าทุกสิ่งเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา และนำไปสู่การรู้ตื่นและเบิกบานอย่างแท้จริง

 

ที่มาของภาพ: จัดทำโดยนางสุนันทา กาญจนมัย

 

บทสรุป

การสร้างพลังสติและโยนิโสมนสิการ คือการฝึกฝนตนเองให้เกิดความรู้สึกตัวอยู่เสมอๆในชีวิตประจำวัน ยิ่งรู้สึกตัวได้มากเท่าไหร่ การมีสติและการใช้โยนิโสมนสิการในการพิจารณาปัญหาหรือเหตุการณ์ต่างๆ ค้นหาเหตุปัจจัยได้กระจ่างขึ้นทำให้เกิดปัญญา เป็นการคิดพิจารณาอย่างแยบ การมีสติ ระลึกรู้สึกตัวเสมอ ไม่ตื่นตระหนก ไม่ไหลตามกระแสของข่าวสารโดยมิได้กลั่นกรอง ไม่ไหลตามกิเลส ความโลภโกรธ หลง จนทำให้ชีวิตขาดความสุข ขาดหลักยึด สติเป็นหลักยึดและเป็นตัวกั้นไม่ให้กิเลสไหลเข้ามาในจิตใจแต่ยังไม่สามารถแก้ปัญหาได้ถ้ายังไม่เกิดปัญญา โยนิโสมนสิการเป็นเครื่องมือที่ทำให้เกิดปัญญา เป็นการคิดพิจารณาอย่างแยบคาย สาวถึงสาเหตุ หาเหตุปัจจัยที่เกิดขึ้น จนเกิดปัญญาในการแก้ไขปัญหาต่างๆได้ การมีสติและโยนิโสมนสิการทำให้เรามีหลักในการแก้ไขปัญหาได้และพร้อมช่วยเหลือเกื้อกูลกันในสังคม ในทางธรรม ทำให้เราปล่อยวางไม่มัวเมากับสิ่งรอบกาย ตัดกิเลสจากใจจนเป็นผู้ปล่อยวางได้วิธีการสร้างพลังสติและโยนิโสมนสิการ คือการฝึกสติในชีวิตประจำวันเสมอๆและการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานเป็นประจำ เป็นการสร้างความเข้มแข็งให้กับตนเอง จะช่วยให้เรามีความรู้ความเข้าใจในสภาวะธรรมที่เกิดขึ้น สิ่งใดเกิด สิ่งนั้นดับไปเป็นธรรมดาและเห็นแนวทางเพื่อการรู้ตื่นและเบิกบานมีสติพินิจพิจารณามากขึ้นช่วยให้เรามองปัญหาได้ชัดเจนขึ้น มีพลังมากพอที่จะรับอารมณ์ภายนอก ทำให้แก้ปัญหาทางโลกที่มากระทบถึงตัวเราอย่างสุขุม รอบครอบ และป้องกันปัญหาต่างๆจากภายนอกไม่ให้เข้ามาถึงใจเราได้ในทางธรรมการฝึกวิปัสสนากรรมฐานโดยใช้หลักสติปัฏฐาน 4 เป็นการพิจารณาจิตภายใน เป็นการฝึกจิตจนเห็นความจริงว่าถ้าเรามีสติอยู่เสมอๆ ความโลภ โกรธ หลง ก็ยากที่จะเข้ามาครอบงำจิตได้ ไม่มีตัวเราของเรา ไม่มีกิเลสตัณหาที่มาเกาะจิตใจ ถ้าเรารู้ความจริงนี้แล้วว่าทุกอย่างที่เกิดขึ้นเป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา จึงปล่อยวางสิ่งทั้งปวง เราจะรู้สึกโล่ง และมีความสุข เป็นทางสู่ ความเป็นผู้รู้ผู้ตื่นผู้เบิกบานอย่างแท้จริง

เอกสารอ้างอิง (Reference)

1.หนังสือ

พระธรรมปิฎก(ป.อ.ปยุตฺโต). (2555). พุทธธรรมฉบับปรับขยาย. กรุงเทพมหานคร:โรงพิมพ์มหาจุฬาลง

• กรณราชวิทยาลัย.

พระพรหมคุณาภรณ์ (ประยุทธ ปยุตโต).). (2546). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์, พิมพ์ครั้งที่10

• กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

2. สื่ออิเล็กทรอนิกส์

กรมสุขภาพจิต. เผยแพร่ 1กันยายน 2564. [ออนไลน์]. แหล่งที่มา https://dmh.go.th/news/view.asp?id=2409

• วันที่สืบค้น 15 ตุลาคม 2564.

พระพรหมคุณาภรณ์. วันที่เผยแพร่ 7 สิงหาคม 2559. ความหมายของสติ สมาธิ ปัญญา (ออนไลน์) แหล่ง

• ที่มา: https://youtu.be/sxpHPvV9ajE. วันสืบค้น 24 กันยายน 2564.

หลวงพ่อปราโมท์ ปาโมชโช. วันที่เผยแพร่ 24 กุมภาพันธ์ 2561. [ออนไลน์]. ธรรมเพื่อการพ้นทุกข์:

• วิปัสสนากรรมฐานแบบย่อ. แหล่งที่มา: https://www.youtube.com/watch?v=t4_0nf5Ldws.
• วันที่สืบค้น 22 กันยายน 2564.

พระพรหมคุณาภรณ์. วันที่เผยแพร่ 29 พฤศจิกายน 2518. โยนิโสมนสิการ (ออนไลน์) แหล่งที่มา:

• https://youtu.be/oVGTyK8MZXc. วันสืบค้น 23 กันยายน 2564.

เสรีชน เสรีธรรม. สติต่างกับสัมปชัญญะอย่างไร. วันที่เผยแพร่ 21 พฤศจิกายน 2021 [ออนไลน์]. แหล่งที่มา:

• http://dhamma.serichon.us. วันที่สืบค้น 22 กันยายน 2564.

3. สัมภาษณ์.

พระอาจารย์พระครูสมุห์ชัยพล โสภโณ. พระอาจารย์วิปัสสนาจารย์. สถาบันวิปัสสนาธุระ (มจร). สถานที่ วัด

• มหาธาตุยุวราชรังสฤษฎ์. สัมภาษณ์.วันที่ 19 กันยายน 2564 .นางสุนันทา กาญจนมัย ผู้ สัมภาษณ์